banner

Polish Genealogy

since 1995

Zobacz drzewo genealogiczne Piastów




Henryk IV Probus (Prawy)

Henryk IV urodził się w 1257 lub 1258 roku, zmarł 23 czerwca 1290 roku, syn księcia wrocławskiego Henryka III Białego i Judyty Mazowieckiej, wnuk Henryka Pobożnego. Ojciec zmarł w 1266 roku i Henrykiem zaopiekował się jego stryj, arcybiskup Salzburga Władysław. Niestety stryj Władysław nie miał czasu na zajmowanie się bratankiem i w 1267 roku wysłał Henryka IV do Pragi pod opiekę króla czeskiego Przemysła Ottokara II, który po śmierci Władysława w 1270 roku przejął formalnie regencję w księstwie wrocławskim.

Od 1273 roku Henryk Probus jest już uznanym pełnoletnim władcą księstwa wrocławskiego. Nawiązuje przyjazne stosunki z księciem opolskim Władysławem i księciem poznańskim Przemysłem II. Wspierał też króla Czech Przemysła Ottokara II w jego konflikcie z władcą niemieckim Rudolfem z Habsburga.

Dnia 18 lutego 1277 roku Henryk IV został napadnięty w Jelczu przez stryja Bolesława Rogatkę i uwięziony we Wleniu. Król Czech nie mógł udzielić Henrykowi IV pomocy, bo został pokonany przez Rudolfa i zmuszony do złożenia hołdu z Czech i Moraw. Za uwięzionym księciem wrocławskim ujęli się tylko sprzymierzeni z nim Henryk głogowski i Przemysł II. Niestety ich wyprawa przeciwko Rogatce zakończyła się klęską a to dzięki Henrykowi Brzuchatemu synowi Rogatki.

Sytuacja Henryka Probusa była beznadziejna i dlatego zgodził się na stawiane przez Rogatkę warunki. Uwolniony w lipcu 1277 roku, za cenę szóstej części swych ziem ze Środą i Strzegomiem. Czuł się opuszczony przez swego czeskiego opiekuna Przemysła Ottokara II i dlatego zabrakło Henryka IV u boku króla czeskiego w czasie bitwy z Rudolfem z Habsburga pod Suchymi Krutami. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Rudolfa z Habsburga i śmiercią Przemysła Ottokara II.

Śmierć dotychczasowego protektora skłoniła Henryka IV do związania się z Rudolfem. Prawdopodobnie w marcu 1280 roku złożył Henryk IV i Władysław I opolski w Wiedniu hołd władcy Niemiec. Ten niebezpieczny dla Polski i Śląska krok podjął Henryk IV z myślą o koronacji na króla Polski. Realizacja tego planu mogła być przeprowadzona przy poparciu władcy Niemiec.

W tym czasie Śląsk uległ dalszemu rozdrobnieniu. W grudniu 1278 roku zmarł Bolesław Rogatka, najstarszy syn Henryka Pobożnego, a jego dzielnica rozpadła się na część legnicką, którą objął Henryk Brzuchaty i jaworską, pod władzą Bolka. Dzielnica Konrada, drugiego stryja Probusa, podzieliła się po jego śmierci w 1273/1274 roku na trzy części, głogowską, żagańską i ścinawską, w których władzę sprawowali Henryk, Konrad Garbaty i Przemko. Księstwo opolskie po śmierci Władysława w 1282 roku podzieliło się na część cieszyńską Mieszka I, bytomską – Kazimierza, opolską – Bolesława i raciborską -Przemysła. Henryk Probus, jako władca najbogatszej i największej dzielnicy wrocławskiej, mający powiązania z cesarstwem i papiestwem, mógł pokusić się o narzucenie im swojej zwierzchności politycznej. Metody, jakie zastosował Henryk IV dla osiągnięcia celu były typowe w tych czasach.



Księstwo wrocławskie pod
panowaniem Henryka IV Prawego

W lutym 1281 roku podczas zjazdu w Baryczy Uwięził Probus zaproszonych: Henryka Brzuchatego, księcia legnickiego, Henryka głogowskiego i Przemysła II, księcia wielkopolskiego. Przemysł II za swoje uwolnienie odstąpił Henrykowi IV Probusowi ziemię rudzką, a obaj Henrykowie przyjęli na siebie zobowiązania, że na każde żądanie Probusa stawią się ze zbrojną pomocą w sile 30 kopii. Od tego momentu hegemonia Henryka IV Probusa na Śląsku nie ulega wątpliwości. Przeciwko Przemysłowi II wystąpił Henryk IV w 1284 roku zajmując przy pomocy Sędziwoja Zaremby Kalisz. Przemysł odzyskał Kalisz odstępując Probusowi ziemię ołobocką, którą rycerstwo wielkopolskie odebrało w 1287 roku.

W latach 1282 – 1287 Henryk IV popadł w długotrwały konflikt z biskupem wrocławskim Tomaszem II Zarembą. Przedmiotem konfliktu były sprawy dziesięcin, podatków i zaboru przez Henryka IV Probusa ponad siedemdziesięciu wsi, które biskupi wrocławscy bezprawnie założyli na terenie przesieki, stanowiącej naturalną obronę księstwa. Książę domagał się nie tylko zwrotu zajętych bezprawnie terenów, lecz także sprawowania władzy nad ludnością dóbr biskupich oraz sądzenia i karania duchownych przez sądy książęce.

Henryk IV Probus nie uznał korzystnego dla biskupa wyroku legata papieskiego i odwołał się do sądu wiecowego. Decyzja sądu wiecowego była korzystna dla księcia. W 1284 roku biskup rzucił na księcia klątwę i interdykt na całe księstwo. Klątwa nie wywołała pustki wokół księcia, poparli go franciszkanie, cystersi i szereg innych duchownych. Za Henrykiem opowiedzieli się także pozostali władcy Śląska z wyjątkiem książąt Górnego Śląska. Biskup Tomasz schronił się w Otmuchowie a po zdobyciu przez księcia tego miasta , biskup znalazł schronienie na dworze Mieszka w Raciborzu. W 1287 roku biskup ogłasza krucjatę przeciwko Henrykowi. Zagrożony krucjatą Probus obległ Tomasza w Raciborzu. Tu pod murami miasta nastąpił ostatni akt tego sporu. Biskup Tomasz włożywszy na siebie pontyfikalne szaty wyszedł w otoczeniu swej kapituły z grodu i udał się na spotkanie księciem w jego namiocie. Książę oszczędził biskupowi upokorzenia i gdy tenże chciał przed księciem uklęknąć, książę sam padł na kolana mówiąc: „Ojcze, zgrzeszyłem przeciw niebu i przeciw tobie” i podniósł klękającego biskupa. W umowie zawartej między księciem a biskupem Probus zobowiązał się do zwrócenia skonfiskowanych dóbr biskupich i naprawienia szkód oraz rozszerzył immunitet biskupstwa wrocławskiego. Biskup obiecał księciu lojalność i cofnięcie wszystkich cenzur kościelnych. Korzystny dla biskupa pokój zawdzięczał prawdopodobnie Tomasz arcybiskupowi Jakubowi Śwince, który w trakcie rozmów wskazał biskupowi ważniejszy cel: koronę Królestwa Polskiego.

Po śmierci Leszka Czarnego w 1288 roku do władzy w Małopolsce głównymi pretendentami byli: Henryk IV Probus, Bolesław II książę płocki, Konrad książę czerski i przyrodni brat Leszka Czarnego, Władysław Łokietek. Stronnictwo zmarłego księcia Leszka Czarnego, na czele z kasztelanem krakowskim Sułkiem z Niedźwiedzia opanowało Wawel i wydało go Henrykowi IV Probusowi. Paweł z Przemankowa i jego zwolennicy wybrali w Sandomierzu księcia płockiego Bolesława II, który niezbyt zabiegał o Kraków. Natomiast przyrodni brat Leszka Czarnego, Władysław Łokietek zajął księstwo siewierskie, a w lutym 1289 roku razem z Bolesławem II pod Siewierzem pobił sprzymierzonych z Henrykiem IV Probusem Bolesława opolskiego i Przemka szprotawskiego. W bitwie tej zginął Przemek a ranny Bolesław opolski dostał się do niewoli.

Po tym zwycięstwie Władysław Łokietek zajął Kraków, lecz zwolennicy Henryka IV Probusa ponownie zamknęli się na Wawelu dochowując wierności księciu wrocławskiemu.

Henryk IV Probus z 3500 zbrojnych, 1200 wozów transportowych i 100 pojazdów z machinami oblężniczymi wyruszył na Kraków. Jednak Krakowa nie musiał Henryk IV zdobywać szturmem. W ulewną sierpniową noc mieszczanie otworzyli potajemnie bramy miasta i na zaskoczonych rycerzy Łokietka uderzyli wrocławianie, wsparci siłami mieszczan. W ręce Henryka wpadł Paweł z Przemankowa, a Łokietek ratował się w koszu spuszczonym przez franciszkańskich zakonników za mury miasta.

O tron krakowski ubiegał się również władca Czech, Wacław II. Niespodziewanie odniósł Wacław sukces na Śląsku. W 1289 roku książę bytomski, Kazimierz złożył Wacławowi hołd i uznał swe księstwo za dziedziczne lenno władcy Czech. Tak oto na drodze do oderwania się Śląska od Polski został uczyniony pierwszy krok.

Posiadając Kraków Henryk IV Probus zwrócił się do papieża „ ażeby mi pozwolił nosić berło i koronę i ażeby miał nazwę króla”. Do Rzymu wysłał swego legistę, który, niestety okazał się osobą nierzetelną. Część pieniędzy powierzonych mu przez księcia zdefraudował i próbował podsunąć papieżowi fałszywe monety. Oszustwo się wydało i wysłannik księcia uciekł do Wenecji. Obawiając się zasłużonej kary zaplanował za pośrednictwem swego brata, pełniącego funkcję lekarza na wrocławskim dworze, otrucie księcia. Pierwsza próba otrucia Henryka IV nie udała się, gdyż drugi lekarz, Guncelin, odratował księcia, wieszając go za nogi dla wywołania wymiotów. Wówczas zbrodniczy lekarz posłużył się zatrutym nożem, co powodowało stopniowe trucie organizmu księcia. Truciciela odkryto , lecz na ratunek księcia było już za późno.

Na łożu śmierci książę Henryk Probus podyktował testament. Egzekutorem testamentu został niedawny zacięty wróg Henryka IV, biskup Tomasz, który miał dopilnować, aby księstwo wrocławskie objął Henryk głogowski, a dzielnicę krakowską – Przemysł II. Neutralność króla czeskiego chciano zapewnić sobie oddaniem mu ziemi kłodzkiej. Po śmierci Przemysła II, jego ziemie miały się dostać Henrykowi głogowskiemu. Testament Henryka IV Probusa był niedwuznacznym wyrazem dążeń zjednoczeniowych.

Rzeczywistość niestety była całkiem inna niż plany Henryka IV Probusa. Mieszczanie wrocławscy zbuntowali się przeciwko Henrykowi głogowskiemu i zaprosili na tron księstwa wrocławskiego Henryka V Brzuchatego syna Bolesława Rogatki. Książę głogowski razem z bratem Henryka V Bolkiem jaworskim wymusił na nowym władcy Wrocławia podział dzielnicy. W 1291 roku Bolko otrzymał południową część księstwa ze Świdnicą i Ziębicami, a Henryk głogowski zajął Ścinawę, Milicz, Trzebnicę i Syców oraz Bolesławiec i Chojnów. Rozpadła się największa dzielnica – księstwo wrocławskie.

Henryk IV Probus, książę wrocławski zmarł w 1290 roku we Wrocławiu. Data dzienna nie jest dokładnie znana. Według Długosza Probus zmarł 22 lipca na zamku wrocławskim i został pochowany w zbudowanym i świeżo przez niego wyposażonym kościele św. Krzyża.

Roman Grzybowski



Quick Links

Contact Us

Webmaster Message